{"id":2467,"date":"2025-08-26T11:59:51","date_gmt":"2025-08-26T11:59:51","guid":{"rendered":"https:\/\/www.yasamsanat.net\/?p=2467"},"modified":"2025-08-26T12:31:33","modified_gmt":"2025-08-26T12:31:33","slug":"edebiyat-ve-cevre","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.yasamsanat.net\/?p=2467","title":{"rendered":"Edebiyat ve \u00c7evre"},"content":{"rendered":"\n

Haddini de Karac’o\u011flan<\/em> haddini<\/em>
Aramazlar gurbet ile gideni<\/em>
Ak g\u00f6\u011fs\u00fcn \u00fcst\u00fcnde \u00e7ak\u0131r dikeni<\/em>
Bitmeyince g\u00f6n\u00fcl yardan ayr\u0131lmaz<\/em>
Karacao\u011flan<\/em><\/strong><\/h1>\n\n\n\n

G\u00fcn\u00fcm\u00fczden yakla\u015f\u0131k 400 y\u0131l \u00f6ncenin \u00c7ukurova\u2019s\u0131nda sevgilisine \u201cyavru balaban bak\u0131\u015fl\u0131\u201d diye seslenirken, balaban ku\u015flar\u0131, Karacao\u011flan\u2019\u0131n \u00e7ok yak\u0131n \u00e7evresindeydiler (1).<\/p>\n\n\n\n

\u015eimdi o balabanlar\u0131n ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 y\u00fczlerce sazl\u0131ktan Burnaz sazl\u0131klar\u0131na sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 koruma \u00e7izgisi mesafeleri 50 metreye kadar daralt\u0131larak onlarca devasa k\u00f6m\u00fcrl\u00fc termik santral, \u00e7imento fabrikalar\u0131, sanayi b\u00f6lgeleri izinleri veriyor. \u00dcretilen elektrikle yabanc\u0131 \u00fclkelerden gelen hurda demir \u00e7elikleri eritip onlara sataca\u011f\u0131m\u0131z yeni arabalar yapmak i\u00e7in. N\u00fcfusun % 75\u2019i kentlerde ya\u015famaya ba\u015flad\u0131.<\/p>\n\n\n\n

K\u0131rsal alanlar ve k\u00f6ylerde ya\u015fayanlar giderek azal\u0131yor. \u015eimdi veya daha sonra k\u00f6y ve k\u0131rsal hayatla ili\u015fkiler i\u00e7inde olmayan \u00e7ocuklar\u0131n ka\u00e7\u0131, g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc ku\u015fun ser\u00e7e mi, kumru mu, g\u00fcvercin mi oldu\u011funu ay\u0131rt edebilir? Ku\u015flar ve pek \u00e7ok canl\u0131 h\u0131zla azal\u0131r ve bizi terk ederken; horozla tavu\u011fu, kazla \u00f6rde\u011fi ay\u0131rt edebilenlerin say\u0131s\u0131n\u0131n da h\u0131zla azald\u0131\u011f\u0131n\u0131 tahmin ediyorum. Ye\u015fil zeytin ile siyah zeytinin a\u011fac\u0131n\u0131n farkl\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131; \u00e7ile\u011fin, yer f\u0131st\u0131\u011f\u0131n\u0131n a\u011fa\u00e7ta yeti\u015fmedi\u011fini; katmer g\u00fcl ile yal\u0131nkat g\u00fcl\u00fcn fark\u0131n\u0131 bilenlerin say\u0131s\u0131 giderek azal\u0131yor. Bu toplum, resmi de \u00e7ekilemedi\u011fi i\u00e7in, Sezen Aksu\u2019nun \u201cYaras\u0131na tuz diye bast\u0131\u011f\u0131\u201d \u2018yakamoz\u2019u; \u2018ay\u0131n \u015favk\u0131\u2019 san\u0131yor.<\/p>\n\n\n\n

\u00c7\u0131plak g\u00f6zle samanyolunu, ate\u015f b\u00f6ce\u011fini g\u00f6rmemi\u015fler artt\u0131k\u00e7a kertenkele, b\u00f6cek, \u00f6r\u00fcmcek ve g\u00fcvercinlerden, k\u00fc\u00e7\u00fck ku\u015flardan korkanlar h\u0131zla \u00e7o\u011fal\u0131yor. Deniz ve orman kavram\u0131 olu\u015fmam\u0131\u015f; yol boyundaki tabelalara bakarak fidan dikilmi\u015f a\u011fa\u00e7land\u0131r\u0131lma alanlar\u0131n\u0131 orman sanacak kadar az orman g\u00f6rm\u00fc\u015f \u00e7ocuklar\u0131m\u0131z var art\u0131k.<\/p>\n\n\n\n

\u0130nsan g\u00f6rmedi\u011fi, bilmedi\u011fi, \u2018ya\u015famsall\u0131k-ya\u015fam\u0131 s\u00fcrd\u00fcrme nedeni\u2019 kavram\u0131yla bulu\u015fturmad\u0131\u011f\u0131, nedensellik ili\u015fkisi kurmad\u0131\u011f\u0131 \u015feylerin de\u011ferini nas\u0131l bilir ve korur? B\u00f6yle giderse art\u0131k bu topraklardan Ya\u015far Kemal, Karacao\u011flan gibi bize do\u011fay\u0131, i\u00e7indeki ya\u015fam\u0131 anlatan, do\u011fadaki \u00e7e\u015fitlili\u011fin isimlerini \u00f6\u011freten ve merak ettiren edebiyat\u00e7\u0131 \u00e7\u0131kmas\u0131 daha zor. Bunlar\u0131n ve bilinmesinin ne \u00f6nemi var? Varsa do\u011fruyu ve ger\u00e7e\u011fi kim ve nas\u0131l alg\u0131latabilir?<\/p>\n\n\n\n

\u0130nsan\u0131n do\u011fada yapt\u0131\u011f\u0131 bu k\u00f6t\u00fcye gidi\u015fi nas\u0131l durdurabiliriz?<\/p>\n\n\n\n

2015\u2019in Ocak ay\u0131nda, sevgili Mehmet Ta\u015far\u2019\u0131n 19-21 Mart 2015 tarihlerinde Adana-Mersin-G.Antep ve Antakya\u2019da yap\u0131lacak 9. Uluslararas\u0131 \u00c7ukurova Sanat G\u00fcnleri kapsam\u0131nda beni Adana\u2019da \u201c\u00c7evre ve Edebiyat\u201d konulu panele konu\u015f-
mac\u0131 olarak davetine kadar \u00e7evre ve edebiyat ili\u015fkisine hi\u00e7 kafa yormam\u0131\u015ft\u0131m. D\u00fcnyada \u2018ekoele\u015ftiri\u2019 ya da \u2018\u00e7evreci ele\u015ftiri\u2019 konulu bir edebiyat ele\u015ftirisi ak\u0131m\u0131n\u0131n oldu\u011fundan da haberim yoktu.<\/p>\n\n\n\n

Yukar\u0131da sordu\u011fum sorular\u0131n yan\u0131t\u0131n\u0131n verilmesinde de \u00e7aresizlik i\u00e7indeydim. Zira, do\u011faya verilen zarar\u0131n boyutunu anlatan bilimsel metinlerin ve haberlerin \u00f6zellikle T\u00fcrkiye gibi okumay\u0131 sevmeyen b\u00fcy\u00fck kitleleri derinden etkilemedi\u011fi, uygulanan gizli\/a\u00e7\u0131k sans\u00fcr ve bask\u0131lar y\u00fcz\u00fcnden de ger\u00e7ekleri b\u00fct\u00fcn y\u00f6nleriyle halka aktaracak medyan\u0131n olmad\u0131\u011f\u0131 ortadayd\u0131. \u0130nternetin sa\u011flad\u0131\u011f\u0131 olanaklarla sevin\u00e7le \u00f6\u011frendim ki \u00fclkemizin Edebiyat Fak\u00fcltelerinin \u0130ngiliz ve T\u00fcrk Dili ve Edebiyat\u0131 B\u00f6l\u00fcmlerinde bu konuyla ilgilenen akademisyenler var. Bunlardan Hacettepe \u00dcniversitesi Edebiyat Fak\u00fcltesi, \u0130ngiliz Dili ve Edebiyat\u0131 B\u00f6l\u00fcm\u00fcnden Prof. Dr. Serpil Oppermann\u2019\u0131n edit\u00f6rl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc yapt\u0131\u011f\u0131 \u201cEkoele\u015ftiri; \u00c7evre ve Edebiyat\u201d isimli kitaptan, yaz\u0131m\u0131n kaynak g\u00f6stermedi\u011fim b\u00f6l\u00fcmlerinde geni\u015f \u00f6l\u00e7\u00fcde yararland\u0131m (2).
Ekoele\u015ftiri nedir?<\/strong><\/p>\n\n\n\n

TDK G\u00fcncel T\u00fcrk\u00e7e S\u00f6zl\u00fc\u011f\u00fcne g\u00f6re \u201cOlay, d\u00fc\u015f\u00fcnce, duygu ve hayallerin dil arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla s\u00f6zl\u00fc veya yaz\u0131l\u0131 olarak bi\u00e7imlendirilmesi sanat\u0131, yaz\u0131n\u201d demek olan \u2018Edebiyat\u2019 ve \u201cBir duygu, tasar\u0131, g\u00fczellik vb.nin anlat\u0131m\u0131nda kullan\u0131lan y\u00f6ntemlerin tamam\u0131 veya bu anlat\u0131m sonucunda ortaya \u00e7\u0131kan \u00fcst\u00fcn yarat\u0131c\u0131l\u0131k\u201d demek olan \u2018sanat\u2019 \u00fcr\u00fcnlerinin geni\u015f bir yelpazesi var. G\u00fcn\u00fcm\u00fczde b\u00fct\u00fcn bilimlerde oldu\u011fu gibi edebiyat da, sanat da ekoloji, biyoloji hatta fizik gibi b\u00fct\u00fcn bilim alanlar\u0131ndan yararlanarak bunlar\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcnce, g\u00f6r\u00fc\u015f ve s\u00f6ylemlerinden beslenmektedir. Edebiyat\u0131n bir dal\u0131 olan ele\u015ftiri de bu geli\u015fmelerden ayr\u0131 tutulamaz. Pek \u00e7ok \u00e7e\u015fidi ve ak\u0131m\u0131 olan edebiyat ele\u015ftirisi alan\u0131n\u0131n en son ak\u0131mlar\u0131ndan birisi \u00e7evreci ya da ekolojist ele\u015ftiridir (3,4,5). \u00c7evrecilik g\u00fcn\u00fcm\u00fczde insan merkezli \u00e7evre koruma anlam\u0131na geldi\u011fi i\u00e7in \u2018\u00e7evreci ele\u015ftiri\u2019 yerine, insan merkezli olmayan, insan\u0131 da di\u011fer canl\u0131lar ve hatta cans\u0131zlar gibi ekolojik dengenin bir par\u00e7as\u0131 olarak g\u00f6ren \u2018ekoele\u015ftiri\u2019 (ekolojik ele\u015ftiri) terimi kullan\u0131lmaktad\u0131r. Edebiyat ve Ele\u015ftiri ba\u015fl\u0131kl\u0131 makalesinde William Rueckert, ekoele\u015ftiriyi \u201cEkoloji prensiplerinin edebiyata uyarlanmas\u0131\u201d olarak tan\u0131mlamaktad\u0131r (6). TDK tan\u0131m\u0131yla ekoloji: \u201cCanl\u0131lar\u0131n hem kendi aralar\u0131ndaki hem de \u00e7evreleriyle olan ili\u015fkilerini tek tek veya birlikte inceleyen bilim dal\u0131\u201d demektir. \u201cBu ba\u011flamda ekoele\u015ftiri, derin ekoloji ak\u0131m\u0131n\u0131 yan\u0131 s\u0131ra, modern ekoloji, iklim bilimi, fizik, biyoloji ve kimya gibi temel do\u011fa bilim dallar\u0131yla sosyal bilimleri ve edebiyat \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 bir araya getiren, disiplinleraras\u0131 bir bilim dal\u0131 olma \u00f6zelli\u011fine sahip \u00f6nemli bir edebiyat ele\u015ftirisi ve kuram\u0131d\u0131r.\u201d(7).
\u201cEkoele\u015ftiri, yaln\u0131zca edebiyat eserlerinde do\u011fan\u0131n nas\u0131l yans\u0131t\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 incelemez, do\u011faya y\u00fcklenen simgesel anlamlar\u0131, bu anlamlar\u0131n olu\u015fturdu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcnce kal\u0131plar\u0131n\u0131, nehirlerin, denizlerin, toprak, bitki ve hayvan t\u00fcrlerinin insan k\u00fclt\u00fcrlerini nas\u0131l \u015fekillendirdi\u011fini, dilin nas\u0131l kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131, \u00e7evre sorunlar\u0131na nas\u0131l yakla\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131, metin i\u00e7indeki de\u011fer yarg\u0131lar\u0131n\u0131 ve benlik kavramlar\u0131n\u0131 da mercek alt\u0131na al\u0131r.\u201d(8). Bu durumda ekoele\u015ftirmenler, do\u011fa bilimleri ile edebiyat aras\u0131nda metinleraras\u0131 bir ili\u015fki kurarak, edebi metinleri ekolojik bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131lar\u0131yla yorumlar. Hatta \u201cDisiplinleraras\u0131 bir ili\u015fki ve bilgi al\u0131\u015fveri\u015fi \u00e7er\u00e7evesinde, ekoele\u015ftirmenin g\u00f6revi, edebi olsun olmas\u0131n, herhangi bir metinde \u00f6n plana \u00e7\u0131kan \u00e7evre konular\u0131n\u0131 ve metnin ekolojik sorunlara verdi\u011fi tepkileri incelemektir\u2026\u201d(9).<\/p>\n\n\n\n

\u201cPeter Barry \u00e7evreci ele\u015ftirmenlerin y\u00f6ntemlerini be\u015f maddede toplam\u0131\u015ft\u0131r: a) \u00c7evreci ele\u015ftirmen, do\u011fal d\u00fcnyan\u0131n temsiline \u00f6zel bir ilgiyle, ba\u015fl\u0131ca edebi eserleri ekosantrik (do\u011famerkezli) bir perspektiften (bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131) tekrar okur; b) B\u00fcy\u00fcme ve enerji, denge ve dengesizlik, simbiyoz (ortakya-\u015fama) ve kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131l\u0131k, enerji ve kaynaklar\u0131n s\u00fcrd\u00fcr\u00fclebilir ve s\u00fcrd\u00fcr\u00fclemez kullan\u0131mlar\u0131 gibi bir k\u0131s\u0131m ekosantrik kavramlara uygulama alanlar\u0131 ara\u015ft\u0131r\u0131r; c) Eserlerinde do\u011fa konusunu geni\u015f bir \u015fekilde ele alm\u0131\u015f yazarlar\u0131 \u00f6zellikle vurgular; d) Deneme, seyahatname, an\u0131 kitaplar\u0131 ve b\u00f6lgesel
edebiyat gibi topografik (bir kara par\u00e7as\u0131n\u0131 do\u011fal engebe ve \u00f6zelliklerini g\u00f6steren) materyal sunan ger\u00e7eklere dayal\u0131 eserlere yeni bir vurgu yapmak suretiyle edebi ele\u015ftirel prati\u011fin alan\u0131n\u0131 geni\u015fletir; e) Dominant (bask\u0131n) edebiyat teorilerinin d\u0131\u015f d\u00fcnyay\u0131 dilbilimsel ve toplumsal kurgulay\u0131\u015f\u0131n\u0131 benimsemeyerek bunun yerine dikkatli g\u00f6zlemlerin ekosantrik de\u011ferlerine, kolektif etik sorumluluklara \u00f6nem verir\u201d (10).
Ekoele\u015ftiri, yaln\u0131zca edebiyat eserlerinde (ve edebi olsun olmas\u0131n, herhangi bir metinde) do\u011fan\u0131n nas\u0131l yans\u0131t\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 incelemez, do\u011faya y\u00fcklenen simgesel anlamlar\u0131, bu anlamlar\u0131n olu\u015fturdu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcnce kal\u0131plar\u0131n\u0131, nehirlerin, denizlerin, toprak, bitki ve hayvan t\u00fcrlerinin insan k\u00fclt\u00fcrlerinin nas\u0131l \u015fekillendirdi\u011fini, dilin nas\u0131l kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131, \u00e7evre sorunlar\u0131na nas\u0131l yakla\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 da mercek alt\u0131na al\u0131r. Gezegenimize de\u011fer veren k\u00fcresel bir sosyal d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm yarat\u0131lmas\u0131n\u0131 ama\u00e7lar.<\/p>\n\n\n\n

Alev Alatl\u0131 \u00f6nemli bir saptamayla D\u00fcnya N\u00f6beti\u2019nin Rus ayd\u0131nlar\u0131ndan Amerikan ayd\u0131nlar\u0131na ge\u00e7ti\u011fini s\u00f6yler. Ekoele\u015ftiri ak\u0131m\u0131n\u0131n ABD kaynakl\u0131 olu\u015fu bu n\u00f6bet devrinin g\u00f6stergesidir. Bu tip b\u00fcy\u00fck n\u00f6betleri \u00fclkelerin ayd\u0131nlar\u0131, bilim insanlar\u0131, edebiyat\u00e7\u0131lar\u0131, ba\u011f\u0131ms\u0131z medya ve sanat\u00e7\u0131lar\u0131 tutar. \u00dclkemizde ayd\u0131n s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fc bat\u0131l\u0131 anlamda entelekt\u00fcel anlam\u0131n\u0131 i\u00e7ermese de Osmanl\u0131\u2019daki Tanzimat hareketleri d\u00f6nemlerinden ba\u015flayarak g\u00fcn\u00fcm\u00fcze T\u00fcrkiye N\u00f6beti\u2019nin sol d\u00fc\u015f\u00fcnce kanad\u0131ndaki laik sosyal demokrat, h\u00fcmanist, Atat\u00fcrk\u00e7\u00fc veya sosyalist ayd\u0131nlarca tutulmaktad\u0131r. Oysa, Edward Sait\u2019e g\u00f6re \u201cEntelekt\u00fcel, eskiden oldu\u011fu gibi, toplumda bir uzla\u015fma olu\u015fturacak genel simgeleri yaratan biri de\u011fil, bu simgeleri sorgulayan, kutsal say\u0131lan gelenek ve de\u011ferlerin iki y\u00fczl\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc, \u0131rk\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131, cinsiyet\u00e7ili\u011fini te\u015fhir eden; hi\u00e7bir fikir ayr\u0131l\u0131\u011f\u0131na tahamm\u00fclleri olmayan kutsal metin gardiyanlar\u0131yla m\u00fccadeleden \u00e7ekinmeyen ki\u015fidir. Profesyonelle\u015fmenin bask\u0131s\u0131 artarken, amat\u00f6r kal\u0131p kamusal alanda yoksullar, yok say\u0131lanlar, g\u00fc\u00e7s\u00fczler ad\u0131na kendi g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc ve tavr\u0131n\u0131 temsil etmekte \u0131srar eden bireydir entelekt\u00fcel. Hi\u00e7bir kahramana ve siyasi tanr\u0131ya inanmaz\u201d(11). Bu nedenle T\u00fcrkiye\u2019de hi\u00e7bir kahramana ve siyasi tanr\u0131ya inanmayan, ekoele\u015ftirinin talep etti\u011fi insan merkezli olmayan d\u00fc\u015f\u00fcnce ak\u0131mlar\u0131 ve ideolojileri kabul edecek, savunacak ve uygulayacak ger\u00e7ek entelekt\u00fcellerini yaratmak zorundad\u0131r.
\u201cAllah ad\u0131n zikredelim evvela\u201d
S\u00fcleyman \u00c7elebi (Mevl\u00eed)(12)<\/p>\n\n\n\n

S\u0131ras\u0131 gelmi\u015fken, Cemil Meri\u00e7\u2019in \u00fcst\u00fcn inceleme kitaplar\u0131ndan biliyoruz ki; bat\u0131da ba\u015fta bizim Tevrat ve Zebur dedi\u011fimiz Eski Ahit ile Yeni Ahit (\u0130ncil) olmak \u00fczere M.\u00d6 1500\u2019l\u00fc y\u0131llara kadar inen Hindistan\u2019\u0131n kutsal metinleri (Veda\u2019lar vb.) edebiyat\u0131n kadim metinleri olarak kabul edilirler. Eski ve yeni Ahit\u2019teki kli\u015fe s\u00f6zler \u00e7al\u0131\u015f\u0131lm\u0131\u015f ve kullan\u0131lmaktad\u0131r, ancak Kur\u2019\u00e2n ve hadisler i\u00e7in hen\u00fcz b\u00f6yle bir \u00e7al\u0131\u015fma yoktur. \u00dclkemizde dini metinler, edebiyata egemen \u00f6zellikle sol ak\u0131mdaki laik yazarlar taraf\u0131ndan edebi metin olarak g\u00f6r\u00fclmezler.<\/p>\n\n\n\n

Dindar veya muhafazak\u00e2r diye adland\u0131r\u0131lan sa\u011f ak\u0131mlara sahip yazarlar i\u00e7in de bu metinler, kutsall\u0131k kalkan\u0131 nedeniyle ele\u015ftirilemeyen, dokunulmaz; incelenmesi ve yorumlanmalar\u0131 herkese a\u00e7\u0131k olmayan (\u00f6zellikle s\u00fcnni mezhebinde) bir metinlerdir. Ayn\u0131 nedenlerle de Bat\u0131 ve T\u00fcrkiye entellekt\u00fcellerinin de otosans\u00fcr uygulad\u0131klar\u0131 konu ve metinlerdir. T\u00fcrk yazarlar\u0131ndan Ece Temelkuran da: \u201cBu kadar kadim bir metne T\u00fcrkiye edebiyat\u0131nda niye do\u011fru d\u00fcr\u00fcst at\u0131f yap\u0131lm\u0131yor? Ya korkudan, ya da yok say\u0131ld\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in. \u0130ncil, Bat\u0131 edebiyat\u0131n\u0131n temel referans metinlerinden bir tanesidir, niye Kuran-\u0131 Kerim \u00f6yle de\u011fil? Milyarlarca insan\u0131n okudu\u011fu kadim bir metin bize bir \u015fey diyor olmal\u0131 h\u00e2l\u00e2. Nas\u0131l g\u00f6rmezden gelecek kadar kibirli olabiliriz?\u201d diyerek bu saptamay\u0131 yapar(13). Bu ba\u011flamda \u0130slamiyet\u2019in iki temel kitab\u0131n\u0131n (Kur\u2019\u00e2n ve M\u00fcttefek\u00fbn Aleyh -sahih- Hadisler), ekoele\u015ftirel yakla\u015f\u0131mla da okunmas\u0131 gereken \u00f6nemli kadim (kanonik: “genel olarak kabul edilen” veya “otoritelerce do\u011frulanm\u0131\u015f”) metinlerdir. Bunun en g\u00fczel \u00f6rne\u011fini S\u00fcleyman \u00c7elebi\u2019nin Mevl\u00eed\u2019inin giri\u015f b\u00f6l\u00fcmlerindeki \u201cAllah ad\u0131n zikredelim evvela\u201d m\u0131sras\u0131nda g\u00f6r\u00fcr\u00fcz. Bu c\u00fcmle, ekoele\u015ftirel bak\u0131\u015fla tanr\u0131ya, yarat\u0131c\u0131ya ve dolay\u0131s\u0131yla evrene, do\u011faya bir sayg\u0131 ve selam\u0131 ifade eder ki, yazarda \u00f6nemli bir ekolojik bilin\u00e7 varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6sterir.
Edebiyat\u0131n \u00e7evre bilincine etkisi \u0130nsan bilincine do\u011frudan ula\u015fan ve etki b\u0131rakan metinler, edebi metinlerdir. Bunun d\u00fcnyadaki en \u00f6nemli \u00f6rne\u011fi, 1998\u2019de Time Dergisi\u2019nin yapt\u0131\u011f\u0131 bir ara\u015ft\u0131rmaya g\u00f6re (14), okurlar\u0131n \u201cya\u015fam\u0131n\u0131 en
fazla de\u011fi\u015ftiren\u201d on kitaptan birisi se\u00e7ilen, tar\u0131m ila\u00e7lar\u0131n\u0131n \u00f6ld\u00fcr\u00fcc\u00fc etkisine dikkat \u00e7ekerek modern \u00e7evre hareketini ba\u015flatan Rachel Carson\u2019un, \u201cSilent Spring\u201d (Sessiz Bahar) isimli kitab\u0131d\u0131r. Son yar\u0131m y\u00fczy\u0131la damgas\u0131n\u0131 vuran ve \u201ctarihin seyrini de\u011fi\u015ftiren\u201d bu kitap ABD\u2019de 1962\u2019de yay\u0131mland\u0131. Bizde ise \u00e7evirisi 42 y\u0131l sonra, 2004 y\u0131l\u0131nda yap\u0131lan (15) \u201cBu \u00f6nemli kitap, pestisitlerin (tar\u0131mda zararl\u0131 say\u0131lan vir\u00fcs, bakteri, mantar, b\u00f6cek, yumu\u015fak\u00e7a, solucan, akar, kemirgen ve ot \u00f6ld\u00fcr\u00fcc\u00fcler) \u00e7evreye, do\u011fal hayata ve insan sa\u011fl\u0131\u011f\u0131na zararlar\u0131n\u0131n sadece derin bilimsel dok\u00fcmantasyonunu sunmakla kalmam\u0131\u015ft\u0131r; bedenin ve do\u011fal \u00e7evrenin ekosistemlerini tehdit eden bilimsel bilgileri sanatsal bir anlat\u0131mla kayna\u015ft\u0131rarak biyosfer sa\u011fl\u0131\u011f\u0131n\u0131n \u00f6nc\u00fcs\u00fc olmu\u015ftur\u2026 \u00c7evre ve sa\u011fl\u0131k aras\u0131ndaki bu ba\u011flant\u0131n\u0131n (gerek kurgusal gerekse kurgusal olmayan) edebi eserlerde de i\u015fleniyor olmas\u0131 -\u201cbilimsel bir konunun edebi bir konuya d\u00f6n\u00fc\u015fmesi\u201d- konunun daha y\u00fcksek oranda kamuda yank\u0131lanmas\u0131n\u0131 beraberinde getirmektedir (10).<\/p>\n\n\n\n

Sessiz Bahar, \u201c\u2026 pestisit ve zehirli kimyasallar\u0131n ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z \u00e7evreye zararlar\u0131 \u00fczerine bir uyan\u0131\u015f sa\u011flam\u0131\u015f, Amerikan h\u00fck\u00fcmetinin ve pestisit imal eden \u015firketlerin halk sa\u011fl\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde bulundurmalar\u0131n\u0131 te\u015fvik etmi\u015f, havan\u0131n, sular\u0131n, topraklar\u0131n kirlenmesine ve soyu t\u00fckenmekte olan t\u00fcrlere ili\u015fkin yasalar\u0131n \u00e7\u0131kar\u0131lmas\u0131na yol a\u00e7m\u0131\u015f, kitap sayesinde 1970\u2019te Earth Day [D\u00fcnya G\u00fcn\u00fc] kutlanmaya ba\u015flanm\u0131\u015ft\u0131r.)\u2026
Carson, Sessiz Bahar\u2019da pestisitlerin \u00e7evreye ve insan sa\u011fl\u0131\u011f\u0131na zararlar\u0131na dair \u00e7ok detayl\u0131 bir d\u00f6k\u00fcm vermesinin yan\u0131 s\u0131ra \u2026: lirik bir anlat\u0131m benimseyip, duygulara seslenmi\u015ftir; di\u011fer bir deyi\u015fle, kitab\u0131nda hem bilimsel hem de sanatsal bir yakla\u015f\u0131m\u0131 kayna\u015ft\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r. Carson, g\u00fc\u00e7l\u00fc edebi yetene\u011fiyle de insanlar\u0131 harekete ge\u00e7irebilmi\u015ftir\u2026 Carson kitab\u0131nda, b\u00fct\u00fcnde her \u015feyin s\u0131k\u0131 s\u0131k\u0131ya birbirine ba\u011fl\u0131 oldu\u011funu, insan\u0131n da bu b\u00fct\u00fcn\u00fcn sade bir \u00fcyesi oldu\u011funu, insan sa\u011fl\u0131\u011f\u0131n\u0131n do\u011fan\u0131n sa\u011fl\u0131kl\u0131 i\u015fleyi\u015fine ba\u011fl\u0131 oldu\u011funu, do\u011fan\u0131n sa\u011fl\u0131\u011f\u0131na gelecek zarar\u0131n insan\u0131 tehdit edece\u011fini en etkili \u015fekilde anlatm\u0131\u015ft\u0131r. B\u00f6ylece kitap, bilim insanlar\u0131yla sokaktaki insan ve b\u00fcy\u00fck \u015firketler aras\u0131nda bir k\u00f6pr\u00fc olmu\u015ftur\u2026<\/p>\n\n\n\n

\u015eu anda Carson\u2019\u0131n mesaj\u0131 \u00fclkemizde ve d\u00fcnyada her zamankinden daha b\u00fcy\u00fck \u00f6nem ta\u015f\u0131maktad\u0131r, \u2026 \u00e7\u00fcnk\u00fc kitab\u0131n a\u00e7\u0131k mesaj\u0131na ra\u011fmen, Amerika\u2019da pestisit kullan\u0131m\u0131 y\u0131lda bir milyar pound\u2019a ula\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. Kitab\u0131n yay\u0131mlanmas\u0131ndan bu yana ge\u00e7en s\u00fcre i\u00e7inde, her ne kadar etkisi azalt\u0131lm\u0131\u015f olsa da, bu zararl\u0131 kimyasallar\u0131n %400 daha fazla \u00fcretimi yap\u0131lmaktad\u0131r. \u00dcstelik, Al Gore\u2019un Sessiz Bahar\u2019a \u00f6ns\u00f6z\u00fcnde de belirtti\u011fi gibi, bu tehlikeli pestisitlerden baz\u0131lar\u0131n\u0131n -kendi \u00fclkelerinde yasaklanm\u0131\u015f olmas\u0131na ra\u011fmen- \u00fcretimleri s\u00fcrmekte ve ba\u015fka \u00fclkelere pazarlanmaktad\u0131r.\u201d(10).
Hastal\u0131k nedenlerinin % 60’\u0131n\u0131n \u00e7evresel, % 40’\u0131n\u0131n bedensel etkenlerden kaynaklanmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Kanserlerin % 90\u2019\u0131 \u00e7evresel nedenlerden kaynaklan\u0131r. \u201cBir ba\u015fka deyi\u015fle, hastal\u0131klar\u0131n % 60\u2019\u0131n\u0131, kanserlerin % 90\u2019unu \u00f6nlemek olas\u0131d\u0131r.\u201d(10). \u00d6rne\u011fin, \u201cBir kasabada ya\u015fayanlar\u0131n kanserden \u00f6l\u00fcm oranlar\u0131n\u0131n giderek artmas\u0131 \u00fczerine b\u00fcy\u00fck bir kanser tedavi merkezi kuruldu. Hekimler en ileri tedavi ve tetkik olanaklar\u0131 ile hastalara erken tan\u0131 koyuyor ve onlar\u0131n ya\u015famlar\u0131n\u0131 uzatmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorlar; bir yandan da kanserden korunmak i\u00e7in sigara i\u00e7ilmemesini, taze ve i\u015flenmemi\u015f \u00fcr\u00fcnler t\u00fcketilmesini; temiz ve organik \u00fcr\u00fcnler al\u0131nmas\u0131 gerekti\u011fini s\u00f6yl\u00fcyorlard\u0131.\u201d \u015feklinde yaz\u0131lm\u0131\u015f bir metin, okuyanlarda duyguda\u015fl\u0131k, hastalarla okurun kendisi aras\u0131nda bir ki\u015fiselle\u015ftirme, derin d\u00fc\u015f\u00fcnme yaratmaz. \u00d6l\u00fcm oranlar\u0131, istatistikler canl\u0131 de\u011fildirler ve konu\u015famazlar. Bu metinleri yazan bilim insanlar\u0131 ve karar vericiler de hen\u00fcz hasta olmam\u0131\u015flard\u0131r. Ama edebiyat dilinde duyguda\u015fl\u0131k, ki\u015fiselle\u015ftirme ve derin d\u00fc\u015f\u00fcnme ve alg\u0131lama olu\u015fur.<\/p>\n\n\n\n

\u00d6rne\u011fin \u201cSessiz Bahar\u2019da oldu\u011fu gibi bir ba\u015fka yazar da, yazar Steingraber, Living Downstream\u2019in \u00f6ns\u00f6z\u00fcnde nehir k\u0131y\u0131s\u0131ndaki bir kasabada ya\u015fayan insanlarla ilgili etkileyici bir \u00f6yk\u00fc kurgulam\u0131\u015ft\u0131r:
\u201cBurada ya\u015fayanlar, \u00f6yk\u00fcde anlat\u0131ld\u0131\u011f\u0131 \u00fczere, gittik\u00e7e daha fazla insan\u0131n nehrin h\u0131zl\u0131 ak\u0131nt\u0131lar\u0131nda bo\u011fuldu\u011funu fark edip, kurtarma \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 i\u00e7in gittik\u00e7e daha karma\u015f\u0131k teknolojiler icat etmeye ba\u015flad\u0131lar. Bu kahraman kasabal\u0131lar kurtarma ve tedavi i\u015fleriyle o kadar me\u015fgullerdi ki, nehrin \u00fcst yakas\u0131nda kazazedeleri kim suya itiyor diye bakmak ak\u0131llar\u0131na bile gelmiyordu.\u201d (1998, s. xxii)\u2026<\/p>\n\n\n\n

Colborn, Dumanoski ve Myers\u2019in hormonal sistemleri bozan sentetik kimyasallardan bahsetti\u011fi Our Stolen Future: How We Are Threatening Our Fertility, Intelligence and Survival (\u00c7al\u0131nan Gelece\u011fimiz: Do\u011furganl\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131, Akl\u0131m\u0131z\u0131 ve Hayatta Kal\u0131\u015f\u0131m\u0131z\u0131 Nas\u0131l Tehdit Ediyoruz) (1996) adl\u0131 kitap da bilimi pop\u00fclerle\u015ftirerek Carson\u2019\u0131n miras\u0131n\u0131
devam ettirmektedir\u2026:<\/p>\n\n\n\n

1950\u2019lerden itibaren bu tuhaf ve \u015fa\u015f\u0131rt\u0131c\u0131 sorunlar d\u00fcnyan\u0131n de\u011fi\u015fik yerlerinde g\u00f6r\u00fclmeye ba\u015fland\u0131\u2026 Yaban hayata dair rahats\u0131z edici bir\u00e7ok belge, arazl\u0131 cinsel organlar, davran\u0131\u015f anomalileri, azalm\u0131\u015f fertilite (d\u00f6lleyicilik), gen\u00e7 \u00f6l\u00fcmleri veya hayvan pop\u00fclasyonlar\u0131nda ani yok olu\u015flar\u0131 kaps\u0131yordu. \u00d6nceleri yaban hayatta g\u00f6r\u00fclen \u00fcremeye dair endi\u015fe verici problemler zaman i\u00e7inde insanlara da sirayet etti. Her bir olay bir \u015feylerin ciddi \u015fekilde ters gitti\u011finin bir g\u00f6stergesiydi\u2026 Derken seksenli y\u0131llar\u0131n sonunda bir bilim insan\u0131, par\u00e7alar yerine koymaya ba\u015flad\u0131.\u201d(10).<\/p>\n\n\n\n

Ekoloji temelli bu eserlerde, do\u011faya insan merkezli yakla\u015f\u0131m\u0131n hem do\u011faya hem de insan bedenine nas\u0131l zarar verdi\u011fi \u00e7arp\u0131c\u0131 \u00f6rneklerle anlat\u0131lm\u0131\u015f, \u201cHer \u015fey di\u011fer her \u015feyle ba\u011flant\u0131l\u0131d\u0131r\u201d ifadesiyle bilinen ekolojinin birinci yasas\u0131 temel al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r (16). Bu eserlerde insan bedeninin ekosistemden kopuk olmad\u0131\u011f\u0131; insan\u0131n do\u011faya verdi\u011fi zarar\u0131n kendi bedenini yaralad\u0131\u011f\u0131, do\u011fan\u0131n bedenine -topra\u011fa, suya, havaya, bitki ve hayvanlara- verilen zarar\u0131n ya\u015fam\u0131n \u00e7e\u015fitlili\u011fini, t\u00fcrlerin zenginli\u011fini insan\u0131n da aleyhine olacak \u015fekilde yok olmaya g\u00f6t\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc anlat\u0131l\u0131yordu\u201d(10).<\/p>\n\n\n\n

\u00dclkemizde edebiyat metinlerinde \u00e7evre bak\u0131\u015f\u0131 nas\u0131l?<\/p>\n\n\n\n

\u201c\u0130nsan\u0131n, ya\u015fam\u0131n t\u00fcm alanlar\u0131ndaki \u00fcst\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc ima eden bir dizi b\u00fcy\u00fcleyici sebep aras\u0131nda bilimsel sav, di\u011fer \u00fcst\u00fcnl\u00fck savlar\u0131na kar\u015f\u0131 ilgin\u00e7 bir z\u0131tl\u0131k olu\u015fturmaktad\u0131r. Bu da insan\u0131n kendini t\u00fcm\u00fcyle kand\u0131rabilen tek varl\u0131k oldu\u011fu sav\u0131d\u0131r.\u201d Lynn Marfulis ve Dorion Sagan (17)
Ye\u015fil-ekolojist d\u00fc\u015f\u00fcnce ak\u0131mlar\u0131 ile tan\u0131\u015f\u0131ncaya kadar, pek \u00e7ok ya\u015f\u0131t\u0131m gibi kendimi h\u00fcmanist sayard\u0131m. H\u00fcmanistlik benim i\u00e7in, felsefesini, ne anlama geldi\u011fini bilmeksizin insanseverlikle e\u015fde\u011ferdi. Sevgi a\u011f\u0131rl\u0131kl\u0131 idi. Ancak felsefi anlamda h\u00fcmanizm, insan merkezlilik demektir. G\u00fcn\u00fcm\u00fczde bu bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131 a\u011f\u0131r ele\u015ftiriler almakta ve yerine posth\u00fcmanizm (h\u00fcmanizm sonras\u0131l\u0131k) kavram\u0131 ve nihayetinde do\u011fa merkezli d\u00fc\u015f\u00fcnce ak\u0131mlar\u0131 \u00f6nem kazanmaktad\u0131r. Baz\u0131 ele\u015ftirmenler, bir anlamda do\u011fa merkezlili\u011fin de dahice bir h\u00fcmanistlik oldu\u011funu ileri s\u00fcrerler; ki bu hatal\u0131d\u0131r. Zira ekolojizm, ekoele\u015ftiri, posth\u00fcmanizm gibi do\u011fa merkezli d\u00fc\u015f\u00fcnce ak\u0131mlar\u0131 insan\u0131 di\u011fer varl\u0131klar i\u00e7inde birbiri ile ili\u015fkili oldu\u011fu ve birbirini olu\u015fturdu\u011fu do\u011fa anlay\u0131\u015f\u0131yla insan\u0131n \u00fcst\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc ilkesini kabul etmeyen e\u015fitlik\u00e7i (rizomik, k\u00f6ksaps\u0131) merkeziyet\u00e7ilik ve hiyerar\u015fik yap\u0131lanmadan uzak bir konuma oturturlar (18).<\/p>\n\n\n\n

\u201cEkoele\u015ftirinin vazge\u00e7ilmez unsurlar\u0131ndan olan \u00e7evreye kar\u015f\u0131 fark\u0131ndal\u0131k yaratmak ve insanlar\u0131 \u00e7evre sorunlar\u0131 hakk\u0131nda bilin\u00e7lendirmek konusunda edebiyata \u00e7ok b\u00fcy\u00fck g\u00f6revler d\u00fc\u015fmektedir\u2026. \u015eimdiye kadar do\u011frulu\u011fu kabul edilen, sorunun k\u00f6keninin insan beyninde yatt\u0131\u011f\u0131 fikrinden yola \u00e7\u0131karsak, insan d\u00fc\u015f\u00fcnce sistemlerini olu\u015fturmada veya de\u011fi\u015ftirmede edebiyat \u00e7ok etkili bir ara\u00e7t\u0131r.\u201d (9).
Kendi okumalar\u0131mla, bildiklerimle ve kaynak taramalar\u0131yla ula\u015fabildiklerimle s\u0131n\u0131rl\u0131, yaz\u0131lar\u0131nda ve eserlerinde \u00e7evre sorunlar\u0131na dikkat \u00e7eken ve \u00e7evre koruma bilincinin olu\u015fmas\u0131na yard\u0131mc\u0131 olan, eserleriyle insan d\u00fc\u015f\u00fcnce sistemlerini olu\u015fturmada veya de\u011fi\u015ftirme \u00e7abas\u0131ndaki edebiyat\u00e7\u0131lar\u0131m\u0131z\u0131n isimlerini ve \u00f6nemli buldu\u011fum eserlerini k\u0131saca (unuttuklar\u0131mdan af dileyerek) s\u0131ralamak istiyorum.<\/p>\n\n\n\n

\u015eiir:<\/strong>
N\u00e2z\u0131m Hikmet: Stronsiyum-90, Ya\u015famaya dair,
Memleketimden insan manzaralar\u0131 vb. Attil\u00e2 \u0130lhan: Gavurda\u011flar\u0131ndan rivayet, T\u00fcrkiye,
Memleket havas\u0131, vb.; Can Y\u00fccel: Zazatelere zakarak, Yiyimserlerimizin iyimserli\u011fi, Orman kanunu vb.; Ahmed Arif: Anadolu; Orhan Veli: \u0130stanbul t\u00fcrk\u00fcs\u00fc, C\u0131mb\u0131zl\u0131 \u015fiir, \u0130stanbul\u2019u dinliyorum, H\u00fcrriyete do\u011fru, Birden bire; L\u00e2le M\u00fcld\u00fcr: Pol ve Virginie y\u0131ld\u0131z madalyal\u0131 mektuplar; Ceyhun Atuf Kansu: D\u00fcnyan\u0131n B\u00fct\u00fcn \u00c7i\u00e7ekleri vb.; Cemal S\u00fcreya: \u00d6l\u00fcm, K\u0131sa T\u00fcrkiye tarihi, vb.; Ya\u015far Kemal: Hanna\u2019ya \u015fiirler, Kap\u0131;<\/p>\n\n\n\n


Roman-\u00d6yk\u00fc:<\/strong>
Ya\u015far Kemal: Deniz k\u00fcst\u00fc: (\u0130stanbul\u2019un t\u00fcm co\u011frafyas\u0131yla her anlamda yozla\u015fmas\u0131n\u0131 ve \u00e7\u00fcr\u00fcyen do\u011fas\u0131n\u0131 anlatt\u0131r), Ku\u015flar da gitti, \u0130nce Memet 1-4;
Faruk Duman: Ve pars h\u00fcz\u00fcnle kaybolur; Buket Uzuner: \u0130ki ye\u015fil su samuru, Bal\u0131k izlerinin sesi, Uyumsuz Defne Kaman\u2019\u0131n maceralar\u0131: Su; Ece Temelkuran: D\u00fc\u011f\u00fcmlere \u00fcfleyen kad\u0131nlar; Alev Alatl\u0131: Schr\u00f6dinger’in kedisi: Kabus ve Schr\u00f6dinger’in kedisi: R\u00fcya, Beyaz T\u00fcrkler k\u00fcst\u00fcler, Ayd\u0131nlanma de\u011fil merhamet, D\u00fcnya n\u00f6beti; Latife Tekin: Berci Kristin \u00e7\u00f6p masallar\u0131 (1984) (Latife Tekin\u2019in Berci Kristin \u00c7\u00f6p Masallar\u0131\u2019nda betimledi\u011fi \u00c7i\u00e7ektepe ise, b\u00fcy\u00fck \u015fehirlerin etraf\u0131nda \u00e7\u00f6p ve end\u00fcstriyel at\u0131klar\u0131n bulundu\u011fu, sa\u011fl\u0131kl\u0131 bir ya\u015fama ge\u00e7it vermeyen, yoksul kesimin ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 herhangi bir b\u00f6lgede ge\u00e7er; Mehmet Uhri: Sakl\u0131 hayatlar, Hayat semaverin deminde; Sait Faik: B\u00fct\u00fcn kitaplar\u0131, Son ku\u015flar vb.; Cemil Kavuk\u00e7u: Uzak noktalara do\u011fru; Selim \u0130leri: \u0130stanbul hat\u0131ralar kolonyas\u0131, Ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m \u0130stanbul;<\/p>\n\n\n\n

Pop\u00fcler Bilim:<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Hikmet Birant: Al\u0131\u00e7 a\u011fac\u0131 ile sohbetler, Anadolu manzaralar\u0131;<\/p>\n\n\n\n

Sargun Tont: Sulak bir gezegenden \u00f6yk\u00fcler, Solucanlara piyano \u00e7alan adam ve Nereden geliyorsun; Kuzeyden;<\/p>\n\n\n\n

Deneme<\/strong>
Oktay Ekinci: \u00c7evremiz de demokrasi istiyor; \u00dcmit Otan: \u00c7aynobil, A\u015fk geri d\u00f6nene kadar, A\u015fk\u0131n h\u00fcz\u00fcnl\u00fc kentleri;<\/p>\n\n\n\n

Cengiz Bekta\u015f: Kimin bu sokaklar, alanlar kentler, Bak bak desinler, T\u00fcrk evi;<\/p>\n\n\n\n

An\u0131-Anlat\u0131-Gezi:<\/strong>
Attila \u0130lhan: Abbas Yolcu;<\/p>\n\n\n\n


Destanlar:<\/strong>
G\u0131lgam\u0131\u015f destan\u0131; Bozkurt Destan\u0131, Ergenekon Destan\u0131, T\u00fcreyi\u015f Destan\u0131;
\u00c7evre sorunlar\u0131na dikkat \u00e7eken ve \u00e7evre koruma bilincinin olu\u015fmas\u0131na yard\u0131mc\u0131 olan; eserleriyle \u00e7a\u011fc\u0131l insan d\u00fc\u015f\u00fcnce sistemlerini olu\u015fturma veya de\u011fi\u015ftirme \u00e7abas\u0131ndaki yerli eserler ve yabanc\u0131 dilden \u00e7evrilerini artmas\u0131 dile\u011fimle.<\/p>\n\n\n\n

KAYNAK\u00c7A<\/strong><\/p>\n\n\n\n

    \n
  1. Karacao\u011flan. http:\/\/tr.wikipedia.org\/wiki\/Karacao\u011flan. Eri\u015fim tarihi: 18.03.2015.<\/li>\n\n\n\n
  2. Ekoele\u015ftiri, \u00c7evre ve Edebiyat. Oppermann S. (der.). Ankara: Phonix Yay\u0131nevi, 2012.<\/li>\n\n\n\n
  3. Varieties of criticism. http:\/\/en.wikipedia.org\/wiki \/Varieties_of_criticism. Eri\u015fim tarihi: 27.03.2015.<\/li>\n\n\n\n
  4. Literary criticism. http:\/\/www.textetc.com\/criticism.html. Eri\u015fim tarihi: 27.03.2015.<\/li>\n\n\n\n
  5. Ele\u015ftiri (Tenkit). http:\/\/www.edebiyatogretmeni. org\/elestiri-tenkit\/. Eri\u015fim tarihi: 27.03.2015.<\/li>\n\n\n\n
  6. Oppenmann S. Ekoele\u015ftiri: \u00c7evre ve Edebiyat \u00c7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n D\u00fcn\u00fc ve Bu G\u00fcn\u00fc. \u0130\u00e7inde: 2 nolu kaynak.s.10.<\/li>\n<\/ol>\n\n\n\n
      \n
    1. 6 nolu kaynak. s. 21.<\/li>\n\n\n\n
    2. 6 nolu kaynak. s. 25.<\/li>\n\n\n\n
    3. Sar\u0131kaya DB. G\u0131lgam\u0131\u015f destan\u0131na ekoele\u015ftirel bir bak\u0131\u015f. \u0130\u00e7inde: Oppermann S, derleyen. Ekoele\u015ftiri: \u00c7evre ve Edebiyat. Ankara: Phonix Yay\u0131nevi, 2012. s 102 (93-127).<\/li>\n\n\n\n
    4. \u00d6zda\u011f U. Sessiz Bahar\u2019dan Sonra Ses Getiren Elli Y\u0131l: Kad\u0131n, \u00c7evre, Sa\u011fl\u0131k. Edebiyat Fak\u00fcltesi Dergisi JFL 2011;28(2):179-199. http:\/\/www.edebiyatdergisi.hacettepe.edu.tr\/index.php\/EFD\/article\/download\/522\/378. Eri\u015fim tarihi: 10.03.2015.<\/li>\n<\/ol>\n\n\n\n
        \n
      1. Edward S. Entelekt\u00fcel-S\u00fcrg\u00fcn, Marjinal, Yabanc\u0131. 2. Bas\u0131m. \u00c7ev.: Birkan T., \u0130stanbul: Ayr\u0131nt\u0131 Yay\u0131nlar\u0131, 2004.<\/li>\n\n\n\n
      2. S\u00fcleyman \u00c7elebi. Mevl\u00eed. http:\/\/www.antoloji. com\/mevlid-2-siiri\/<\/li>\n\n\n\n
      3. Maro A. \u201cPolitika da yapar\u0131m, kahkaha da atar\u0131m\u201d. Ece Temelkuran ile R\u00f6portaj. http:\/\/www.milliyet.com.tr\/-politika-da-yaparim-kahkaha-da-atarim-\/asu-maro\/pazar\/yazardetay\/03.02.2013\/1663920\/default.htm. Eri\u015fim tarihi: 06.04.2015.<\/li>\n<\/ol>\n\n\n\n
          \n
        1. Altun S. Kitap \u0130\u00e7in\u2026 142. Cumhuriyet Gazetesi Kitap Eki:2015;1303.<\/li>\n\n\n\n
        2. Carson, R. (2004). Sessiz Bahar (\u00c7. G\u00fcler, \u00c7ev.). Ankara: Palme Yay\u0131nc\u0131l\u0131k.<\/li>\n\n\n\n
        3. Ekoloji Bilimi. http:\/\/ bilimbenan. blogcu.com\/ ekoloji-bilimi\/1902867 . Eri\u015fim tarihi: 18.03.2015.<\/li>\n\n\n\n
        4. Y\u0131lmaz H. \u201cQueer\u201d Ele\u015ftiri: \u201cQueer\u201d ve Ekolojinin Potansiyel Etkile\u015fimi. \u0130\u00e7inde: Oppermann S, derleyen. Ekoele\u015ftiri: \u00c7evre ve Edebiyat. Ankara: Phonix Yay\u0131nevi, 2012. s.207.<\/li>\n<\/ol>\n\n\n\n
            \n
          1. 6 nolu kaynak. s. 32-44.<\/li>\n<\/ol>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

            Haddini de Karac’o\u011flan haddiniAramazlar gurbet ile gideniAk g\u00f6\u011fs\u00fcn \u00fcst\u00fcnde \u00e7ak\u0131r dikeniBitmeyince g\u00f6n\u00fcl yardan ayr\u0131lmazKaracao\u011flan G\u00fcn\u00fcm\u00fczden yakla\u015f\u0131k 400 y\u0131l \u00f6ncenin \u00c7ukurova\u2019s\u0131nda sevgilisine \u201cyavru balaban bak\u0131\u015fl\u0131\u201d diye seslenirken, balaban ku\u015flar\u0131, Karacao\u011flan\u2019\u0131n \u00e7ok yak\u0131n \u00e7evresindeydiler (1). \u015eimdi o balabanlar\u0131n ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 y\u00fczlerce sazl\u0131ktan Burnaz sazl\u0131klar\u0131na sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 koruma \u00e7izgisi mesafeleri 50 metreye kadar daralt\u0131larak onlarca devasa k\u00f6m\u00fcrl\u00fc termik santral, \u00e7imento […]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":2468,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[27],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.yasamsanat.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2467"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.yasamsanat.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.yasamsanat.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.yasamsanat.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.yasamsanat.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=2467"}],"version-history":[{"count":12,"href":"https:\/\/www.yasamsanat.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2467\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":2489,"href":"https:\/\/www.yasamsanat.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2467\/revisions\/2489"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.yasamsanat.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/2468"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.yasamsanat.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=2467"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.yasamsanat.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=2467"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.yasamsanat.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=2467"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}